1. Ompa nochan, Momochco Malacateticpac, tlaca tequiti ihuan cihuame tlaxcaloa, tlacualchihua. Oncuan on yecoz tlacatl ye mayana nochi tlacuali za tequichia. Ihqui in ica nemia nochantlaca.
|
1. Allá en mi casa, en Milpa alta, los hombres trabajan y las mujeres hacen tortillas, hacen comida. Así es que cuando llega el hombre y tiene hambre, toda la comida lo está esperando. Así es como viven los de mi pueblo.
|
|
2. Noca yahue tlaca tequitizque cihuame noihqui tlacoa ompa tianquizco campa monamaca nacatl, yetl, tlaoli –nochi tlan monequiz- cuahuitl, tecoli, xochicuali: nochi in itech monequi cihuame ipan calli. Yomocuepque cihuame tianquiztli quitlipantlalia tlacualli ihuan huici. Quizaca atzintli ica ce ticaxalotin nozo tepozcaxtin ihuan tla yohuala tenamic, tzicuini cihuatontli quicoaz neuhtli.
|
2. Mientras los hombres van a trabajar, también las mujeres se van a comprar a la plaza, adonde se vende carne, frijoles, maíz –todo lo necesario– leña, carbón, fruta, todo lo que se les ofrece a las mujeres en casa. Cuando vuelven las mujeres de la plaza ponen la comida en la lumbre y se cuece. Traen el agua en unos jarros grandes o en botes, y si ya llegó el marido corre la mujer a comprar el pulque.
|
|
3. Iqui in, temachtiani, niauh nimitztlanonotzaz inin tlatolli itech naltepeuh ihuan nonemiliz.
|
3. Así que, maestro, le voy a contar unas palabras acerca de mi pueblo y de mi vida.
|
|
4. Momochco Malacateticpac, naltepeuh, itocan Milpa Alta caxtilancopa nozo Azunción Milpa Alta ihuan intzalan tetepeme Cuauhtizn ihuan Teuhtli.
|
4. Momochco Malacatetípac mi pueblo, se llama Milpa Alta en español, o la Asunción Milpa alta, y está entre los cerros del Cuauhtzín y del Teuhtli.
|
|
5. Nota, nonan, cualli otlatoaya macehualcopa ihuan caztilancopa. En esa época, no como ahora, nadie se avergonzaba de hablar el mexicano. Muchos no sabían el castellano.
|
5. Mi padre, mi madre, hablaban bien el mexicano y el español. […]
|
|
6. He visto mucho malo y mucho bueno en mi vida, pero lo que más me gustó fue cuando yo era chiquita y comencé a ir a la escuela.
|
6. […]
|
|
7. Achtopa inin tlatolli itech notatzin niauh nitlanonotzaz. Icuac nehua nitepiton notatzin ayemo huel amotequitiliaya. Zan yehuatl omotlaquichiliaya cuentla matlactli huan ome metoton huan omotlachiquiliaya oncuan on mochihuaz neuhtli. Ica ayemo miac tepilhuan oyeya cualli opanoaloya ica neuhtomin. Ipan on tonaltin ipatiuh ce litro neuhtli yeyi centavo. Ica ipan tica on amo omopiaya litros que axan. Ica tlatamachihualo iman tica on oyeya almontin tlacualmon ihuan cuarterón.
|
7. Pero primero voy a contar unas palabras acerca de mi padre. Cuando yo era pequeña mi padre no trabajaba mucho, sólo raspaba sus magueyes en el campo y así hacía el pulque con sus doce magueyitos. Como no éramos muchos hijos entonces se podía vivir con el dinero del pulque. Por esos tiempos costaba el litro de pulque tres centavos. Por esos tiempos no se usaba la palabra “litro” como hoy. Para medir había cuartillos, medios cuartillos y cuartos de cuartillo.
|
|
8. Ica on omopanoltiaya notatzin ihuan nonantzin. Zan niman oyecoque tepilhuan. Ye timiactin. Ihuan nocnehuan otiyeya tichicuacentin. Ye yiman tica on ocuache notatzin omotequiliaya ocuache ipampa ye timiactin otiyeya ipan calli. Notatzin omopiliaya tlen motequitiliz tecuecuentla. Yomoquiliaya arado, yomotequitiliaya tlaltepoztli. Noihqui quemanian omotequitiliaya ica tlalacha; inon ica metzontequiquixtilo ihuan tlaltepoztli ica omotocaya tlaolli. Ihqui on ic omonemiti notatzin. Oncuan on aic otechpolo tlan ticuazque, tlen tiquizque; nian noihqui totzotzoma aic otechpolo.
|
8. Con eso podían vivir mi padre y mi madre. Luego vinieron más hijos. Éramos muchos. Ya éramos seis hermanas. Para entonces mi padre trabajaba más porque éramos muchos en la casa. Mi padre tenía que trabajar en el campo. Ya llevaba el arado, ya trabajaba con el azadón. También había veces que trabajaba con la talacha; con ésta arrancaba los magueyes, y el azadón era para sembrar el maíz. Así vivió mi padre. Por eso fue que nunca nos faltó que comer, que beber; ni tampoco nos faltó nunca ropa.
|
|
9. Ye yiman on notatzin omaniliaya tequitl que inon mitoa ica estajo. Ihuan oncuan cualli motequitiliz omeuhtzinoaya yeyi hora huatzinco; nicaz motlatlalhuiz tlaolli, nozo mepopohuiz, nozo mometzontequixtiliz. Ihuan icuac aciz chihnahui tlatepoztlamachotiloni notatzin yomocencahuili ce tarea; zan niman omaxtitiaya calitic; yecan almazal. Omamazalhuiaya ica ye molli nozo chilatl ica nacatl ihuan omitiaya ineneuhtzin.
|
9. Entonces mi padre cogía trabajo por destajo, como se dice, y para poder trabajar bien se levantaba a las tres de la mañana; se iba a cultivar el maíz o a limpiar los magueyes, o a sacar troncos de maguey. Para las nueve de la mañana mi padre ya había terminado su tarea; luego llegaba a la casa; ya estaba el almuerzo. Almorzaba con frijoles de olla, o molito con carne y su pulquito.
|
|
10. Zan niman omaniliaya mecapalli ihuan hacha. Omiquiliaya itacatl para ome tonalli, neuhtli noihqui ome tonalli, atzintli ica mopozoniliz icafetzin ompa cuautla. Noca moxexelhuiaya cuahuitl oncuan on metequechiliz horno oncuan quizaz tecolli. Iman yometequelic omocauhtzinoaya ce yohualli ihuan cemilhuitl. Oncuan on mohtiliz tla oticuic nozo oceuh horno. Ipampa iqui on quimati quichihuaz horno¸tlicui ihuan cehui; ihuan tla ocehuia notatzin omomectliquechiliaya.
|
10. Y luego se echaba encima el mecapal y el hacha. Llevaba comida para dos días, también pulque para dos días, y agua para poder hervir café allá en el monte. Mientras se ponía a rajar la leña, dejaba armado el horno para que se hiciera el carbón. Cuando ya estaba funcionando el horno, se quedaba allí una noche y un día. Porque tenia que ver si se encendía o se apagaba el horno. Porque sabía trabajar el horno; se prende y se apaga; y si se apagaba, mi padre lo volvía a encender.
|